جهش بومی‌سازی در میادین مشترک با ورود دانش‌بنیان‌ها

به گزارش وبسایت پیمانکار به نقل از خبرنگار مهر، مسئله توسعه میادین مشترک نفت و گاز از دهه ۱۳۵۰ تاکنون یکی از موضوعات اصلی در صنعت انرژی ایران بوده است. پیش از انقلاب، توسعه این میادین عمدتاً توسط شرکت‌های خارجی انجام می‌شد و زیرساخت‌های فناوری داخلی شکل نگرفته بود. با اعمال تحریم‌های نفتی در دهه ۱۳۹۰، وابستگی به تجهیزات وارداتی به یک ضعف جدی تبدیل شد.

در دولت یازدهم، برنامه‌ای با عنوان «بومی‌سازی ۱۰ گروه کالای راهبردی نفتی» آغاز شد، اما به دلیل کمبود منابع مالی و نبود یک نظام کارآمد برای تجاری‌سازی، به تمام اهداف خود نرسید. از سال ۱۳۹۹، با تمرکز بر شرکت‌های دانش‌بنیان، همکاری‌های مشخصی میان معاونت علمی و وزارت نفت شکل گرفت که به تأسیس «کارگروه بومی‌سازی تجهیزات بالادستی» منجر شد. این سیاست در دولت‌های سیزدهم و چهاردهم جنبه اجرایی پیدا کرد و طی سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵، حدود ۶۰ قرارداد انتقال فناوری و تولید مشترک میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت‌های فناور داخلی به امضا رسید.

توسعه میادین مشترک نفتی، که بخش بزرگی از ذخایر هیدروکربوری کشور را شامل می‌شوند، به یکی از اهداف راهبردی تبدیل شده است. این میادین در مرز با کشورهای همسایه قرار دارند و تأخیر در بهره‌برداری از آنها به نفع طرف مقابل تمام می‌شود. به همین دلیل، دولت‌های سیزدهم و چهاردهم بر تسریع عملیات توسعه در این مناطق متمرکز شده‌اند. با خروج شرکت‌های بزرگ خارجی پس از تحریم‌ها، تأمین تجهیزات راهبردی مانند دکل‌های حفاری با چالش مواجه شد و این امر، توجه به ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی را در اولویت وزارت نفت قرار داد.

دکل‌های ایرانی؛ از آزمایش تا تجاری‌سازی

نخستین گام در مسیر بومی‌سازی، ساخت دکل‌های حفاری خشکی و فراساحلی بود. بر اساس اعلام شرکت ملی حفاری ایران، در حال حاضر بیش از ۹۰ دکل در خشکی و دریا فعال هستند و بخش عمده‌ای از نیازهای تعمیر و ارتقای آنها توسط شرکت‌های داخلی تأمین می‌شود. چندین شرکت دانش‌بنیان با همکاری پژوهشگاه صنعت نفت و دانشگاه‌های صنعتی کشور، موفق به طراحی و ساخت دکل‌های حفاری بومی با توان ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ اسب بخار شده‌اند. این دکل‌ها که توانایی حفاری در عمق بالای ۵۰۰۰ متر را دارند، از نظر فنی با نمونه‌های خارجی رقابت می‌کنند و در خدمات پس از فروش، مزیت قیمتی و سرعت تعمیر بیشتری دارند. در حوزه فراساحل نیز، پروژه طراحی دکل‌های بومی Jack-up با قابلیت استقرار در عمق آب تا ۹۰ متر، وارد فاز پیش‌تولید شده است.

نقش کمپرسورهای بومی در افزایش برداشت گاز

تجهیزات فشرده‌سازی گاز و کمپرسورهای فشار بالا نیز برای توسعه میادین، به‌ویژه میادینی که با افت فشار مواجه‌اند، ضروری هستند. وابستگی به کمپرسورهای اروپایی و ژاپنی در گذشته، علاوه بر هزینه‌های بالا، باعث تأخیر در اجرای پروژه‌ها می‌شد. در سال‌های اخیر، چند شرکت دانش‌بنیان با حمایت صندوق نوآوری و معاونت علمی ریاست جمهوری، توانستند کمپرسورهای سانتریفیوژ صنعتی با توان ۲۵ مگاوات را تولید کنند. این فناوری که پیش از این در انحصار شرکت‌هایی مانند Siemens و MAN بود، در نمونه‌های آزمایشی در میدان یادآوران نتایج مثبتی داشته است. پیش‌بینی می‌شود طی دو سال آینده، بیش از ۷۰ درصد نیاز کشور به کمپرسورهای فشار بالا از طریق تولید داخلی تأمین شود.

نقشه راه وزارت نفت برای هم‌افزایی صنعت و دانش

وزارت نفت «نقشه راه بومی‌سازی تجهیزات راهبردی نفت» را تا افق ۱۴۰۶ تدوین کرده است. در این نقشه، ۲۲ رده تجهیزاتی از جمله دکل‌های حفاری، توربین‌ها و کمپرسورها در اولویت قرار دارند. شرکت ملی نفت با امضای قراردادهای «پیش‌خرید تضمینی» با شرکت‌های دانش‌بنیان، انگیزه تولید را افزایش داده است. همچنین، برنامه تأسیس «مرکز نوآوری انرژی خلیج فارس» در بوشهر برای تکمیل ارتباط میان دانشگاه، صنعت و بازار در حال اجراست.

چشم‌انداز توسعه میادین مشترک با محوریت بومی‌سازی

ایران بیش از ۲۸ میدان مشترک نفتی و گازی با همسایگان خود دارد که توسعه میادینی چون آزادگان، یادآوران، فروزان و سلمان در اولویت قرار دارند. ارزیابی‌های کارشناسی نشان می‌دهد استفاده از تجهیزات بومی می‌تواند هزینه‌های سرمایه‌گذاری را تا ۳۰ درصد و زمان اجرای پروژه‌ها را نزدیک به یک‌سوم کاهش دهد. برای مثال، در توسعه میدان آزادگان جنوبی، استفاده از خدمات و تجهیزات داخلی به صرفه‌جویی ارزی معادل ۱۳۰ میلیون دلار منجر شد.

دیدگاه کارشناسان و الگوی جدید تأمین مالی

کارشناسان معتقدند بومی‌سازی تجهیزات، علاوه بر مزایای اقتصادی، موقعیت ایران را در دیپلماسی انرژی تقویت می‌کند. به گفته دکتر مهرجو، کارشناس سیاست‌گذاری نفت، خودکفایی در توسعه میادین مشترک به معنای امکان تصمیم‌گیری مستقل‌تر است. برای رفع چالش تأمین مالی نیز، وزارت نفت از قراردادهای توسعه فناورانه (TDC) استفاده می‌کند. در این مدل، شرکت‌های دانش‌بنیان با پیمانکاران بزرگ مشارکت کرده و سهمی از منافع توسعه میدان را دریافت می‌کنند که این امر ریسک مالی آنها را کاهش می‌دهد.

تکمیل زنجیره بومی‌سازی و حمایت نهادها

فرآیند بومی‌سازی شامل طراحی، تست، خدمات پس از فروش و تأمین قطعات یدکی نیز می‌شود. با ایجاد شبکه‌ای از مراکز آزمون در مناطق مختلف، تمام مراحل تست تجهیزات در داخل کشور انجام می‌شود. انتظار می‌رود تا پایان سال ۱۴۰۵، بیش از ۳۰ تجهیز کلیدی صنعت حفاری از فهرست واردات حذف شود. نهادهایی مانند سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی (ایمیدرو) و صندوق توسعه ملی نیز با ارائه تسهیلات کم‌بهره، از این پروژه‌ها حمایت مالی می‌کنند.

نگاه به آینده؛ انرژی، فناوری و سرمایه انسانی

پیش‌بینی می‌شود تا افق ۱۴۰۷ و با تکمیل پروژه‌های کلیدی بومی‌سازی، صنعت نفت ایران بتواند تمام عملیات حفاری در میادین خشکی و بخش عمده‌ای از عملیات فراساحلی را با تجهیزات داخلی انجام دهد. در کنار این پیشرفت، تربیت نیروی انسانی متخصص نیز به عنوان یک پشتوانه پایدار در نظر گرفته شده است. همکاری نزدیک میان وزارت نفت، شرکت‌های دانش‌بنیان، دانشگاه‌ها و نهادهای مالی، مسیر دستیابی به خودکفایی در صنعت انرژی را هموار کرده است.

منبع: خبرنگار مهر