واکاوی علل از دست رفتن فرصت‌های طلایی در صنعت پتروشیمی

به گفته بسیاری از کارشناسان، مانع اصلی توسعه صنعت پتروشیمی ایران، نبود یک راهبرد جامع برای تکمیل زنجیره ارزش است. این مسئله به مزیت اصلی برای رقبای منطقه‌ای ایران تبدیل شده است.

در دوره‌های گذشته، زمانی که بخشی از صنعت پتروشیمی ایران به نهادهای مختلف واگذار می‌شد، رقبایی مانند عربستان و چین مسیری متفاوت را در پیش گرفتند. آن‌ها با جذب سرمایه‌گذاری‌های بزرگ جهانی، الگوی توسعه صنعتی خود را بر پایه نوآوری و فناوری بنا کردند، نه فقط استفاده از منابع انرژی.

صدور بی‌رویه مجوزها برای احداث پتروشیمی در نقاط مختلف کشور، به ساخت واحدهای صنعتی متعددی منجر شد که بسیاری از آن‌ها به جای سودآوری، باعث هدررفت منابع و تحمیل هزینه بر دولت شدند. به گفته منتقدان، ساختار ناکارآمد صنعت پتروشیمی و گسست زنجیره ارزش در دهه ۸۰ شکل گرفت. در آن دوره، واحدهای پتروشیمی بدون توجه به ارتباط و هم‌افزایی، میان نهادهای مختلف توزیع شدند.

به گفته کارشناسان، ایران با وجود پیشگامی در صنعت پتروشیمی منطقه، اکنون با مجموعه‌ای نامتوازن و پراکنده روبرو است که بر اساس استانداردهای جهانی ساخته نشده‌اند. بسیاری از این مراکز تنها در نتیجه چانه‌زنی و سهم‌خواهی مدیران و نمایندگان محلی احداث شدند.

ناظران اقتصادی می‌گویند در دهه‌های ۸۰ و ۹۰، دریافت امتیاز احداث پتروشیمی به یک مطالبه سیاسی تبدیل شده بود. نمایندگان این موضوع را شرط رأی اعتماد به وزرا قرار می‌دادند و وعده ساخت آن، ابزار اصلی در رقابت‌های انتخاباتی بود. تصور عمومی این بود که صنعت پتروشیمی مانند یک چاه نفت، به سرعت ثروت تولید می‌کند. این دیدگاه کوتاه‌مدت باعث شد تا به مفاهیمی مانند «ارزش‌آفرینی» و «پتروشیمی دانش‌بنیان» توجهی نشود.

این روند نشان می‌دهد که ایران و رقبای منطقه‌ای و جهانی‌اش دو مسیر کاملاً متفاوت را طی کرده‌اند. در حالی که صنعت پتروشیمی ایران بر پایه گاز و مشتقات نفتی استوار است، کشورهایی مانند چین، کره‌جنوبی و عربستان بر فناوری و تکمیل زنجیره ارزش تمرکز کرده‌اند.

این عقب‌ماندگی تنها به تأمین خوراک محدود نشد، بلکه در زمینه مدیریت و برنامه‌ریزی تولید نیز مشهود بود. هیچ استراتژی مشخصی برای تولید محصولات مطابق با نیاز بازار وجود نداشت. فعالان این حوزه می‌گویند در حالی که چین به طور مداوم خطوط تولید خود را برای تنوع‌بخشی به محصولات به‌روز می‌کند، بسیاری از واحدهای پتروشیمی ایران به دلیل طراحی اولیه نادرست، تنها چند محصول محدود مانند متان، اوره و آمونیاک تولید می‌کنند.

تولید ۲۴۵ نوع محصول پتروشیمی در کره جنوبی با مواد اولیه ایرانی

رضا پدیدار، کارشناس انرژی، به یک نمونه قابل توجه اشاره می‌کند. بر اساس گزارش او، کره‌جنوبی با وجود تأمین مواد اولیه خود از ایران، اکنون بیش از ۲۴۵ نوع محصول پتروشیمی تولید و به بازار عرضه می‌کند.

این شرایط نشان می‌دهد چرا سرمایه‌گذاران جهانی به سمت توسعه زنجیره ارزش حرکت کرده‌اند. به عنوان نمونه، عربستان سعودی به عنوان یکی از رقبای اصلی ایران، قصد دارد با سرمایه‌گذاری ده‌ها میلیارد دلاری در فناوری، سهم صنعت پتروشیمی در اقتصاد خود را از ۱۶ درصد به ۵۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ افزایش دهد.